Zarys dziejów ustroju sądownictwa powszechnego na Śląsku (1742 – 1945)


Share
Zarys dziejów ustroju sądownictwa powszechnego na Śląsku (1742 – 1945)
Głosuj

 

Ustrój sądów śląskich, a więc ich właściwości terytorialne, rzeczowe, nadrzędność i podrzędność (bo trudno jeszcze mówić o instancyjności), jaki pozostawiła po sobie monarchia habsburska wraz z naleciałościami miejscowymi przyrównać można chyba tylko do systemów monetarnych na Śląsku: był na tyle skomplikowany, że trudno znaleźć dwa identyczne w swej treści opracowania tego zagadnienia.

Sprawa stała się od pewnego momentu o tyle istotna, iż w wielu archiwach państwowych zaczęto opracowywać (całkiem spore objętościowo) zespoły sądów obwodowych (Amtsgericht), które były ostatnimi przed 1945 r. sukcesorami materiałów pozostawionych przez sądy najniższych instancji na Śląsku. Naturalnie podczas opracowania archiwalnego dąży się do odtworzenia systemu kancelaryjnego, w jakim zostały akta w danym urzędzie wytworzone. Niestety w takim wypadku trzeba poszperać i w aktach, i w regulaminach dot. registratury, i w opracowaniach dot. rozwoju sądownictwa na tych terenach.
O tym, że wiedza pracowników wielu archiwów państwowych w tym przypadku jest często nikła świadczą niezliczone „kwiatki” zarówno we wstępach do tych zespołów, jak i szczególnie układzie jednostek, włącznie ze sztucznym wydzielaniem niektórych i tworzeniu nowych zespołów o intrygująco brzmiących nazwach.

Już w 1742 r. wydano patent powołujący nowe organa sądowe na Śląsku. Pierwszą instancję tworzyły sądy w poszczególnych okręgach, poza terytoriami wolnych państw stanowych, i księstw, posiadające nadal tzw. rejencje mediatyzowane (w sumie 12) będące sądami II. instancji. Dla pozostałych ziem sądami odwoławczymi były rejencje w Głogowie i Wrocławiu, przy czym z drugiej wydzielono w 1744 r. rejencję górnośląską z siedzibą początkowo w Opolu, potem (od 1756 r.) w Brzegu.

Nadal ustrój sądów śląskich daleki był od jednolitości, tym bardziej, że przecież poddana ludność chłopska nadal podlegała sądownictwu patrymonialnemu.

Udało się jednakże skodyfikować i ujednolicić zasady prawne, którymi od początku XVIII w. posługiwały się wszystkie sądy powszechne. Do tej pory bowiem nie tylko każde księstwo, ale i wiele grup, warstw społecznych posiadało odrębne tradycje prawne. W latach 1784-1788 Karl. G. Svarez opracował kodeks, który po rewizji w 1794 r. wprowadzono jako Powszechne prawo krajowe (Allgemeines Landrecht). Był on fundamentem pruskiego, a potem i niemieckiego prawa procesowego i ustroju sądowego.

W okresie tym wyróżnić można generalnie dwa rodzaje sądów: niższe i wyższe. Pierwszym podlegali chłopi i mieszczanie. Na wsi sądownictwo sprawował w imieniu właściciela majątku justycjariusz, który po egzaminie ze znajomości prawa zatwierdzany był przez landrata.

Na początku XIX w. sądy patrymonialne połączono z sądami mniejszych miast tworząc tzw. sądy miejsko-ziemskie. System ten jednak nie sprawdził się, dlatego wkrótce zaczęto tworzyć sądy powiatowe.

W miastach królewskich do czasu wprowadzenia sądów powiatowych istniały sądy miejskie (wójt, rada), w większych funkcję tę sprawował burmistrz.

Wyżej wymienionemu sadownictwu nie podlegali urzędnicy, szlachta, duchowieństwo i wojskowi. Odpowiadali oni przed rejencja będącą sądem wyższym, a jednocześnie sądem II instancji dla sądów niższych (poza sprawami karnymi). Rejencje istniały w każdym departamencie, a ich organami pomocniczymi były komisje powiatowe mogące rozstrzygać samo-dzielnie drobne sprawy cywilne.

Najwyższą instancją odwoławczą – dla całego państwa – występująca tylko w sprawach najważniejszych był Najwyższy Tajny Trybunał w Berlinie.

Istotna zmiana nastąpiła w 1808 r., gdy – na drodze ustawodawczej oddzielono sądownictwo od administracji. Wtedy to utworzono (26 grudnia 1808 r.) Königliches Preussisches Oberlandesgericht von Oberschlesien, który przejął część funkcji rejencji górnośląskiej (Oberamtsregierung). Siedzibą tego urzędu – jak wspomniano wyżej – od 1756 roku był Brzeg. Nowy sąd funkcjonował tam do utworzenie w 1816 r. roku rejencji opolskiej, w skład której Brzeg nie wchodził. W ten sposób Sąd Krajowy Wyższy został przeniesiony do Raciborza. Oberlandesgericht w Raciborzu działał na terenie 16 powiatów wchodzących w skład Rejencji Opolskiej i podlegał bezpośrednio Ministrowi Sprawiedliwości. W 1849 roku został przekształcony w sąd apelacyjny (Königliches Appellationsgericht zu Ratibor), działający na terenie Rejencji Opolskiej. Do jego zadań należało m.in. powoływanie na podległym sobie terenie notariuszy oraz nadzór nad ich działalnością.

W przypadku sądów niższych, na początku tego wieku dostosowano właściwość terytorialną sądów do podziału administracyjnego. Utrzymano wprawdzie sądy patrymonialne, jednakże chłopów uwłaszczonych (wraz z mieszczanami) sądził już sąd miejski i ziemski, nad którym nadzór sprawowały powiatowe komisje sprawiedliwości.

Sądem II instancji był wtedy sąd ziemski, a kasacyjnym i rewizyjnym – berliński Najwyższy Tajny Trybunał.

Jednakże dopiero połowa XIX w. przyniosła Prusom kres sądownictwa patrymonialnego. Wykluczono swobodę orzekania przez monarchę, zaś sędziowie uzyskali jeszcze większą niezależność, nie mogąc zostać usuniętymi (poza postępowaniem dyscyplinarnym) ze swego stanowiska, w orzekaniu podlegając jedynie ustawom. Jednocześnie ujawniono postępowanie w sprawach cywilnych i karnych (poza pewnymi wyjątkami), przy czym te ostatnie orzekały – w szczególnych przypadkach – sądy przysięgłych. Od 1849 r. w ustroju sądów powszechnych wprowadzono trzystopniowość sądownictwa. Najniższy szczebel zajmowały sądy powiatowe (Kreisgericht), którym w miastach powyżej 50 mieszkańców odpowiadały sądy miejskie (Stadtgericht). Posiadały one dwa wydziały: karny i cywilny. Ponadto przy sądzie istniał urząd prokuratora, podlegającego ministrowi sprawiedliwości oraz adwokatura. Sprawy karne w cięższych przypadkach przejmował sąd przysięgłych składający się z 12 osób, gdzie o karę orzekało 5 sędziów. Sądy te przejęły więc kompetencje sądów patrymonialnych.

Drugą instancję tworzyły sądy apelacyjne (Appelationsgericht), będące odwoławczymi od orzeczeń sądów powiatowych i miejskich oraz w niektórych sprawach (fundacje, fideikomisy) sądami I instancji.

Najwyższym sądem dla całego państwa był Najwyższy Trybunał Sądowy (Oberster Gerichtshof) działający w Berlinie.

Nadal osobno działały sądy handlowe, wcielone do sądów powszechnych w roku 1861, oraz sądy wojskowe.

Obok władz sądowych, została za czasów króla Fryderyka Wilhelma III powołana, instytucja upraszczająca postępowanie w sporach prawnych, a mianowicie instytucja rozjemców (Schiedsmänner). Rozjemcy, reprezentowani przez mężów zaufania, prowadzili podobne do sądowego postępowanie, gdzie dokładnie badali dany spór, starali się obydwie strony pouczyć, przy czym czynności swe, jak i dowody i orzeczenia stron spisywali. W przypadku, gdy nie udało im się doprowadzić do porozumienia, przekazywali sprawę przed sąd. Gdy zaś sprawa została rozwiazana za porozumieniem stron, które własnoręcznymi podpisami to potwierdzały, wynik takiego działania miał moc równorzędną postępowaniu sędziego.

Urząd rozjemcy był urzędem honorowym, wybierani byli oni przez współmieszkańców. Była to również dosyć popularna forma rozstrzygania sporów, tym bardziej, że nie nosiła ze sobą kosztów sądowych. Z tego też powodu stosunkowo szybko rozpowszechniła się w całej monarchii.

Kolejna, a jednocześnie ostatnia wielka reforma sądownictwa nastąpiła w 1877 r., kiedy w związku ze zjednoczeniem, ujednolicono ustrój sądów całej państwa.

Rzesza Niemiecka po zjednoczeniu w 1871 r. była państwem prawa. Pośród różnych elementów składających się na jego ustrój, niewątpliwie znaczące miejsce zajmowało sądownictwo, stojące przecież na straży przestrzegania prawa. Można powiedzieć, że właśnie dopiero „ustawy prawne” z 1877/79 r., ustawa o ustroju sądów oraz utworzenie Sądu Rzeszy (Reichsgericht) stanowiło o pełnym zjednoczeniu Niemiec.

Ustrój sądownictwa, którego źródłem była ustawa z 1877 r., był wynikiem dążeń w duchu biurokratycznym i liberalnym. Przede wszystkim przewidywał on ostateczne objęcie prawa opieką państwa, likwidację ostatnich pozostałości feudalnych i sądownictwa stanowego. Jednym z jego przejawów była trzystopniowość ustroju sądów powszechnych, ich instancyjność, czyli możliwość odwołania i/lub kasacja wyroku. Zróżnicowano również właściwość rzeczową sądów poszczególnych instancji.

Udało się również przynajmniej instytucjonalnie zapewnić niezależność wymiaru sprawiedliwości, co dotyczyło w szczególności samych sędziów: byli nieusuwalni i nieprzenoszalni. Sędzia przestał występować, już z nie tylko w imieniu panującego, ale nawet nie jako urzędnik państwowy. Związany był tylko przepisami prawa stał się pośrednikiem pomiędzy państwem a społeczeństwem.

Funkcjonowanie sądów w Rzeszy oparte było o ustawę o ustroju sądownictwa (Gerichtsverfassungsgesetz) z 27 stycznia 1877 [Reichsgesetzblatt, Nr. 4 (1871), s. 41-406] oraz tekst obwieszczenia z 17 maja 1898 r.

Mocą tych aktów prawnych oraz rozporządzeń poszczególnych landów zlikwidowano: Najwyższy Trybunał Rzeszy (Obertribunal), a na obszarze działania zarządzenia z 1849 r. sądy apelacyjne, sady miejskie i powiatowe, włącznie z deputacjami, komisjami i urzędami ksiąg wieczystych (Grundbuchamt).

Sprawy te zostały przejęte przez sędziów sądu obwodowego, a samo prowadzenie ksiąg wieczystych przekazane zostało pisarzom sądowym.

Najniższą instancje tworzyły sądy obwodowe (Amtsgericht), orzekające jednoosobowo, a w sprawach karnych z udziałem ławników. Drugą instancję tworzyły sądy okręgowe (Landgericht) orzekające kolegialnie, a w cięższych sprawach karnych z udziałem ławników. Od tychże sądów można było z kolei odwołać się do wyższych sadów okręgowych (Oberlandesgericht). Wreszcie na szczycie tej drabiny stał Trybunał Rzeszy (Reichsgericht) z siedzibą w Lipsku, rozpatrujący skargi rewizyjne w sprawach cywilnych, jeśli wartość sporu przekraczała 4 tys. marek oraz w sprawach karnych sądzonych przez sądy okręgowe z udziałem ławników. W sprawach o zdradę stanu był on pierwszą i jedyną instancją.


 

Bibliografia:

  1. Handbuch für amtsrichterliche Geschäfte, bearb. von Hermann Jastrow, Berlin 1893.
  2. Adamy H., Schlesien nach seinen physischen, topographischen und statistischen Verhältnissen, (5. Auflage), Breslau 1880.
  3. Czapliński M., Kaszuba E., Wąs G., Żerelik R., Historia Śląska, Wrocław 2002.
  4. Gołaszewski J., Wartość źródłowa i roblemy metodyczne opracowania akt sądowych wytworzonych do 1945 roku (na przykładzie zasobu Archiwum Państwowego we Wrocławiu), [w:] Archiwa instytucji wymiaru sprawiedliwości. III Krajowe Sympozjum Archiwalne. Łódź, 4-5 września 2001, Łódź 2001.
  5. Jurek P., Historia państwa i prawa polskiego. Źródła prawa, sądownictwo, Wrocław 1996.
  6. Nipperdey T., Deutsche Geschichte 1866-1918. II Band. Machtstaatvor der Demokratie, Verlag C. H. Beck, München 1998.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *