Budynek urzędu rejencji opolskiej

Budynek rejencji opolskiej ok. 1933 r.

Share
Głosuj

Reformy pruskie w latach 1807-1818 zlikwidowały wiele pozostałości ustroju feudalnego. Również w administracji śląskiej usunęły ostatnie ślady mozaiki czasów habsburskich. W 1815 r. Śląsk stał się częścią Związku Niemieckiego, a 1 maja 1816 r. powstała Prowincja Śląska (Provinz Schlesien), której siedziba mieściła się we Wrocławiu.

Likwidacji uległy utworzone tuż po zajęciu Śląska przez Fryderyka kamery wojenno-dominialne, a w ich miejsce utworzono rejencje (początkowo cztery: wrocławska, legnicka, dzierżoniowska i opolska, od 1820 r. – trzy, po likwidacji dzierżoniowskiej). Górny Śląsk objęła rejencja z siedzibą w Opolu (Regierungsbezirk Oppeln), a jej pierwszym prezydentem został hrabia Karl Heinrich Fabian von Reichenbach (1816-1820).

Teren okręgu rejencyjnego w 1816 r. obejmował 12 powiatów (Bytom, Głubczyce, Koźle, Lubliniec, Niemodlin, Olesno, Opole, Prudnik, Pszczyna, Racibórz, Strzelce Opolskie, Toszek-Gliwice). W 1820 r. w związku z likwidacją rejencji dzierżoniowskiej przyłączono powiaty nyski i grodkowski, a następnie włączono jeszcze powiat kluczborski. Powierzchnia rejencji wynosiła wówczas 13,2 tys. km2, a jej granice nie uległy już znaczniejszym zmianom aż do likwidacji w 1945 r.

Podziwiając uwielbianą przez dzieci, kolorową fontannę autorstwa Floriana Jesionowskiego na Placu Wolności wiele osób zastanawia się zapewne skąd ta przestrzeń w samym centrum miasta, otoczona wysoką balustradą, za którą znajduje się niewielki park. Jakby czegoś w tym miejscu brakowało. Mało osób zdaje sobie sprawę z tego, że stąpa po miejscu, gdzie stała najważniejsza w XIX wieku budowla Opola, po której do dziś zostały niezgłębione i kryjące zapewne niejedną tajemnicę piwnice. Gmach ten znajdował się dokładnie w linii budynków zachodniej ściany rynku.

Jak relacjonował w latach międzywojennych kustosz archiwum miejskiego w Opolu Alfred Steinert, w sobotę 13 października 1934 r., mający już 101 lat, dawny budynek urzędu rejencji opolskiej podczas skromnej uroczystości został podniesiony do rangi Domu Krajowego Prowincji Górnośląskiej (Landeshaus Provinz Oberschlesien). W ten sposób po ponad stu latach służby w administracji państwowej stał się siedzibą władz samorządowych Prowincji Górnośląskiej (Provinzialverwaltung von Oberschlesien), utworzonej w październiku 1919 r. na obszarze rejencji opolskiej należącym do Niemiec. Po plebiscycie 91% terenu prowincji pozostało w granicach państwa niemieckiego, a następnie po referendum ludowym 3 września 1922 r. i odrzuceniu koncepcji odrębnego kraju związkowego, stała się ona częścią pruskiego kraju związkowego w Republice Weimarskiej. W latach 1938-1941 został połączona z prowincją dolnośląską, by następnie – do 1945 r. – znów stanowić samodzielną prowincję.

Budynek urzędu rejencyjnego został zbudowany częściowo według projektu Karla Friedricha Schinkla (1781-1841), jednego z najwybitniejszych twórców klasycyzmu w Prusach. Do dziś na terenie województwa opolskiego zachowały się dwie budowle jego autorstwa: kościół ewangelicki w Ozimku (1821 r.) i kościół w Wójcicach (1823-1825).

Regierungsgebäude in Oppeln, Oberschlesien
Regierungsgebäude in Oppeln, Oberschlesien” autorstwa Max Glauer – „Oberschlesien – Seine Entwicklung und seine Zukunft”, 1925. Licencja Domena publiczna na podstawie Wikimedia Commons.

Miejsce budowy wybrano nieprzypadkowo. Był to pusty teren po likwidacji murów miejskich Opola, których systematyczne wyburzanie rozpoczęto, gdy w grudniu 1819 r. magistrat Opola uzyskał zgodę od władz rejencji. W 1822 r. wyburzono Bramę Bytomską wraz z sąsiednimi obwarowaniami, stwarzając w ten sposób możliwość rozbudowy miasta w kierunku ul Krakowskiej.

Zanim urzędnicy rejencyjni przenieśli się na teren dzisiejszego Placu Wolności, a następnie wyburzonego Zamku Piastowskiego, ich siedzibą były budynki w okolicach Zamku Górnego.

Pierwsze, uroczyste posiedzenie plenarne zarządu okręgowego (Bezirksregierung), odbyło się 7 maja 1816 r. Szybko okazało się, że zabudowania dawnego klasztoru dominikanów i jezuitów są niewystarczające dla właściwego funkcjonowania tej instytucji. Dlatego też w 1819 r. władze rejencji zdecydowały o budowie nowego gmachu, do realizacji której przystąpiono jedenaście lat później. Położenie kamienia węgielnego odbyło się 7 maja 1830 r. Trzy lata później, 15 października 1833 r., został on oddany do użytku. Budowa przebiegała zgodnie z planami tajnego nadradcy budowlanego Günthera z Berlina.

Wcześniejsze propozycje z lat 1823-1827 zostały odrzucone, w tym projekt Schinkla, który zakładał budowę wspaniałego, niezwykle bogatego gmachu. Zakładał jednakże również zbyt wysokie koszty jego wykonania. Zgodnie z planen Günthera budynek miał 62,20 m długości, 18,30 m szerokości, a wysok

i był na 23 m. Miał piwnicę i trzy piętra. Koszt jego budowy wyniósł 77 500 talarów. W trakcie budowy trzymano się zasadniczo planu Günthera. Pewne elementy zapożyczono jednak od Schinkla, mianowicie elementy podziału pięter, kształt ciosu cokołu budynku oraz odległości między osiami okiem, które nadawały mu większej harmonii.

Budynek rejencji opolskiej ok. 1933 r.

Budynek rejencji ok. 1933 r. – Landeshaus in Oppeln (Kulturarbeit in Oberschlesien. Ein Jahrbuch 1933, s. 63a)

Po wybudowaniu budynku, plac wokół otrzymał nazwę Rejencyjnego (Regierungsplatz). Następnie, po przeniesieniu urzędu do zamku piastowskiego, jego nazwę zmieniono na Plac Góry św. Anny (Annabergplatz).

Wraz z rozwojem administracji dotychczasowy budynek zaczął być niewystarczający, dlatego w latach 1887/1888 dobudowano do niego skrzydło od strony południo-zachodniej. Niestety i to nie wystarczyło na długo, dlatego w latach 1903-1906 zdecydowano najpierw o rozbudowie starego Zamku Piastowskiego, aż wreszcie w 1931 r. rozpoczęto budowę w tym miejscu zupełnie nowego budynku dla administracji rejencji opolskiej, do którego przeprowadzono się w 1933 r.

Budynek rejencji opolskiej. Widok z lotu ptaka

Nowy budynek rejencji opolskiej. Widok z lat 40-tych XX wieku

W 1945 r. budynki wokół placu zostały całkowicie zniszczone, w tym także pomnik cesarza Wilhelma I, który od 1891 r. – stał po przeciwnej stronie placu, na wprost głównego wejścia do budynku rejencji. W trakcie działań zbrojnych oraz wcześniejszych nalotów amerykańskich zniszczono część zabudowy, jednakże prawdziwe spustoszenie spowodowały dopiero działania między innymi wojsk radzieckich, szczególnie w centrum miasta, które płonęło nieprzerwanie aż do końca kwietnia 1945 r., gdy gaszeniem pożarów zajęła się zawodowa straż pożarna. Stare miasto zostało niemal całkowicie zniszczone, w szczególności budynki użyteczności publicznej. Nie udało się uratować też gmachu dawnej rejencji, którego po wojnie już nie zdecydowano się odbudować. Obecnie w tym miejscu znajduje się niewielki park.


 Bibliografia:

  1. Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, red. Joachim Balcke, Dan Gawrecki, Ryszard Kaczmarek, Gliwice 2011
  2. Karl Friedrich Schinkel, [w;] Wikipedia, http://pl.wikipedia.org/wiki/Karl_Friedrich_Schinkel.
  3. Maroń Franciszek, Rozwój granic administracyjnych Śląska, [w:] Górny Śląsk. Prace i materiały geograficzne, red. Antoni Wrzosek, Kraków 1955.
  4. Niestrój Henryk, Mury miejskie Opola, http://silesia.arcaion.pl/wojewodztwo-opolskie/mury-miejskie-opola/.
  5. Opole. Dzieje i tradycja, red. Bernard Linek, Krzysztof Tarka, Urszula Zajączkowska, Opole 2011.
  6. Steinert Alfred, Aus der Geschichte des alten Regierungsgebäude in Oppeln, Kulturabeit in Oberschlesien. Ein Jahrbuch 1935, hrsg. von der Provinzialverwaltung von Oberschlesien (Presse- und Volksaufklärungsamt).

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *