Sąd obwodowy (Amtsgericht) – uwagi ogólne

Dawny Amtsgericht Ottmachau. Dziś ZPC Otmuchów

Share
Sąd obwodowy (Amtsgericht) – uwagi ogólne
Głosuj

Nazwa

Zanim przejdę do omówienia tematu, należałoby poczynić kilka uwag dotyczących samej nazwy tej instytucji. Wydaje się bowiem, że tłumaczenie nazwy Amtsgericht jako sąd obwodowy nie jest zbyt fortunne. Przedrostek ‘Amt’ znaczy urząd, dosłownie znaczyłoby to, że mamy do czynienia z sądem urzędowym, co tworzy dosyć dziwną zbitkę. Instytucję o podobnie brzmiącej nazwie był wówczas urząd obwodowy (Amtsbezirk), w pismach tamtego okresu nazywany urzędem amtowym, co samo sobie jest ”masłem maślanym”.

Dosłowne tłumaczenie nazwy nie jest więc sprawą prostą. Może lepiej byłoby wziąć pod uwagę kompetencje sądu i jako sąd I instancji nazwać go po prostu sądem rejonowym, co też znajduje odbicie w literaturze przedmiotu.

Jest to tylko dygresja. Nie zamierzam postulować zmiany nazewnictwa wszystkich zespołów w Polsce, tym bardziej, że określenie ‘sąd obwodowy’ wrosło na trwałe do terminologii archiwistów.

Ustrój sądów w Rzeszy

Funkcjonowanie sądów w Rzeszy oparte było o ustawę o ustroju sądownictwa (Gerichtsverfassungsgesetz) z 27 stycznia 1877 r. oraz tekst obwieszczenia z 17 maja 1898 r.

Mocą tej ustawy nastąpiła likwidacja sądów powiatowych i miejskich oraz apelacyjnych. Zasadnicza jednakże reforma sądownictwa nastąpiła 4 stycznia 1924 r. Mocą rozporządzenia (z późniejszymi zmianami). Wprowadzono 4-stopniowe sądownictwo:

  • sądy obwodowe (Amstgericht) jako sądy I instancji,
  • sądy krajowe (Landgericht) – II instancji,
  • wyższe sądy krajowe (Oberlandesgericht) – III instancji.

Ponadto – jako najwyższa instancja – funkcjonował Sąd Rzeszy w Lipsku.

Sądy te w zależności od wielkości miejscowości (liczby ludności obszaru, który obejmowały) obsadzone były od 1 do 36 sędziów. Praktycznie stanowiły one podstawę ówczesnego sądownictwa pruskiego (niemieckiego). Rozstrzygały spory na obszarze prawa cywilnego do wysokości 300 marek, a oprócz tego spory miedzy pracodawcami i pracobiorcami, właścicielem ziemskim a służbą, w sprawach najmu, czy też szkód spowodowanych przez zwierzynę – bez względu na wysokość sporu.

Prowadziły nie tylko sprawy sądownictwa spornego, ale także: księgi wieczyste, rejestry handlowe, kierowały sprawami upadłości, kurateli i spadkowymi.

Przy każdym sądzie obwodowym działał sąd ławniczy (Schöffengericht), któremu przewodniczył sędzia sądu obwodowego oraz dwaj ławnicy. Rozstrzygał on w sprawach wykroczeń, obelg (krótko mówiąc w sprawach karnych, raczej lżejszego kalibru). W odróżnieniu od sądów wyższej instancji (Landgericht, Oberlandgerich, Reichsgericht), strony mogły wnosić sprawę, oskarżać lub bronić się bezpośrednio przed sądem. W pozostałych przypadkach musiały korzystać z pomocy pośrednika (prawnika).

Sądy te były właściwe do rozpatrywania spraw cywilnych:

  • spornych o podłożu majątkowym, którego wartość nie przekraczała 300 marek, poza skargami przeciwko organom i urzędnikom państwowym, którymi zajmował się Landesgericht,
  • bez względu na wartość sporu w przypadku najmu, przekazania i korzystania z pomieszczeń i rzeczy w nich pozostawionych, jak również spory między służbą a panem, pracowdawcą a pracobiorcą odnośnie stosunków służbowych i pracowniczych, oraz dotyczących kwestii użytkowania, przewozu itp. o ile nie wchodziły one w kompetencje sądu sprawującego nadzór nad działalnością gospodarczą (Gewerbegerichtu).

W kwestiach niespornych do kompetencji tych sądów należało prowadzenie rejestrów handlowych, spółek, towarzystw, wzorców, statków, jak również spraw opiekuńczych i kurateli, rozjemczych (Schiedsmann), ksiąg wieczystych, testamentalnych. Ponadto również prowadziły rejestry spółek wodnych, rejestry majątów ziemskich (Landgüterollen), administrację i nadzór nad fundacjami, przechowywały rejestry pomocnicze (Nebenregister) urzędów stanu cywilnego, prowadziły postępowania upadłościowe.

Struktura sądu, kompetencje poszczególnych jego działów

Zmieniały się one z upływem lat. Powoduje to naturalnie problemy podczas opracowania materiału archiwalnego pozostawionego przez te jednostki. Najprościej byłoby przyjąć za punkt odniesienia ostatnią modyfikację struktury sądu (w tym jego registratury). Jednakże mając na uwadze pozostawione w tych zespołach również akta sięgające daleko wstecz, prowadzone nie tylko przez jego poprzedników, niejako w prostej linii, sądu obwodowego, ale także przez komisje ds. uwłaszczenia, urzędy gruntowe, jest dyskusyjne.

Wydaje się, ze najlepszym rozwiązaniem jest wzięcie jako podstawę strukturę sądu z lat (co najmniej) 30-tych i umiejętnie wpasować w nią akta nie mające w niej bezpośredniego odbicia, np. uwłaszczeniowe.

Na podstawie wskazówek z 1934 r. administrowanie pismami przy sądzie obwodowym można dokonać generalnego podziału tych materiałów na zasadnicze grupy:

  • sprawy prawa cywilnego,
  • sprawy prawa karnego,
  • prowadzenie ksiąg wieczystych i rejestrów publicznych,
  • pozostałe kwestie sądownictwa niespornego.

Ponadto w zespołach tych znajdują się akta formalnie odrębnych sądów: Anerbegericht, Erbgesunheitsgericht i sądu pracy, które mogą tworzyć osobną grupę, z tą jednakże różnicą, że ilość materiału wytworzona przez te dwie ostatnie jednostki jest tak znikoma, że praktycznie umyka wszelakiej kwalifikacji (osobiście nie znalazłem takich akt).

W zamian podczas opracowanie tych zespołów natrafiamy na materiał pozostawiony przez administrację sądu, związany z prowadzeniem bieżącej działalności (utrzymanie budynku, regulaminy wewnętrzne, akta osobowe pracowników).

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *