Szczepanowice – zarys dziejów miejscowości

Panorama Szczepanowic

Share
Szczepanowice – zarys dziejów miejscowości
Głosuj

Szczepanowice, leżące na lewym brzegu Odry i stanowiące dziś dzielnicę Opola, to jedna z najstarszych miejscowości w okolicy.

W 1919 r., podczas likwidacji tamtejszego majątku ziemskiego, miasto Opole wykupiło 11,1 ha lasu sosnowego (w najnowszej monografii Opola podano, że las mierzył 11,4 ha), położonego od strony Winowa. W okresie międzywojennym teren ten został przeznaczony na cele rekreacyjne i, pomimo funkcjonowania w pobliżu miejsc (i restauracji) będących ulubionym miejscem wypoczynku elit stolicy rejencji, nigdy nie udało się zdobyć wystarczających środków na właściwe jego urządzenie. Pozostałą część Szczepanowic włączono do Opola w 1936 r. (w tym samym czasie włączono do Opola Półwieś, powierzchnia miasta wynosiła wówczas w sumie 3100 ha). Dzielnica ta funkcjonowała wówczas pod nazwą Oppeln-Stefanshöh.

Nazwa miejscowości zapisywana w źródłach na różne sposoby, w zależności od tego, jak ją wymawiano i jak pisarz potrafił to słowo zapisać. W 1254 r. brzmiała ona Sczepanowicz, w 1278 r. – Sczepanowice, w 1295 r. – Schepanowitz, w 1532 r. – Stczepanowitz, a w XIX wieku Sczepanowitz i pochodzi od imienia Szczepan. Jest to spolonizowane greckie imię Stefan, dlatego w latach 30tych XX wieku, podczas akcji zniemczania nazw geograficznych miejscowość otrzymała nazwę Stefanshöh, czyli wzgórze Stefana.

Szczepanowice w 1936 roku

Szczepanowice. Fragment mapy z 1936 r.

Granice Szczepanowic nie zmieniały się znacząco przez wieki. 150 lat temu teren miejscowości ograniczała rzeka Odra oraz drogi krajowe z Opola do Niemodlina i Krapkowic. Z północy przecinała go linia kolejowa z Opola do Wrocławia, otwarta na tym odcinku 29 maja 1843 r.

W początkach XIX wieku wioska należała do Królewskiego Urzędu Rentowego w Opolu (Rent-Amt), czyli jednostki administracyjnej zajmującej się pobieraniem czynszów i innych dochodów, głównie z domen królewskich. Folwark, znajdujący się w zachodniej części miejscowości należał do Urzędu Dzierżaw (Pacht-Amt) w Opolu, a jego bezpośrednim dzierżawcą był Oberamtmann Kühlein z Opola.

W połowie XIX wieku Szczepanowice należały do Urzędu Dzierżawy Domen w Szczepanowicach (Domänenpachtamt Sczepanowitz). Właściwość terytorialna tego urzędu obejmowała teren miasta powiatowego Opola na lewym brzegu Odry oraz 3 folwarki i 5 wsi. Wioski te nie były własnością osób prywatnych (szlachty), ale podległych bezpośrednio władzy królewskiej/państwowej (Amtsdorf). Bezpośrednio zaś jej przedstawicielom urzędującym w Opolu. Wartość tychże folwarków, została w 1764 r. oszacowana na:

  • Szczepanowice – 473 talary,
  • Winów (Winow) – 685 talarów,
  • Oberschale, tj. okolice dzisiejszej ul. Ceglanej na Półwsi oraz Pasieka (Pascheke) – 183 talary.

W 1824 r. majątki te objęto specjalną dzierżawą, spod której w 1859 r. wyłączono Oberschale. Z kolei do dzierżawy Szczepanowice należał w XIX wieku formalnie również folwark Winów o powierzchni 953 mórg.

Szczepanowice należały wówczas do parafii opolskiej. Składały się z majątku należącego do skarbu państwa (domeny królewskiej) oraz wsi. Obszar tej domeny obejmował 1252 morgi powierzchni, z czego 572 morgi stanowiły pola uprawne, 375 – duży staw oraz 305 mórg łąk, z czego 288 mórg leżało na terenie odległym około 1 mili od Lędzin. Ziemia, jak pisał Felix Triest w latach 60tych XIX wieku, jest tu w większości gliniasta z nieprzepuszczającym wody ilastym podłożem przez co niezbyt urodzajna.

W drugiej połowie XIX w. domenie hodowano wówczas 12 koni, 38 krów, 190 owiec i jedynie 2 świnie. Wymienione owce były zapewne pozostałością po hodowli merynosów, która w początkach tego wieku liczyła 500 sztuk.

Na terenie majątku ziemskiego znajdowała się też cegielnia, bardzo intensywnie eksploatowana (trzeba wiedzieć, że w samym Opolu po ustanowieniu rejencji oraz zmianach urbanistycznych, w tym wyburzeniu murów na początku XIX wieku, zaczęto dużo budować, wykorzystywano więc zapewne i okoliczne zakłady). Szczepanowicka cegielnia znajdowała się we wschodniej części wioski.

Panorama Szczepanowic

Panorama Szczepanowic z 2006 roku. Widok z Wieży Piastowskiej

Wszystkie budynki w majątku ziemskim już w XIX wieku były murowane, pokryte mniej więcej w połowie dachówką, a w połowie słomą. Jak zaznaczył autor opisu, były one ubezpieczone od pożaru – częściowo w Prowincjonalnym, a częściowo w Magdeburskim Towarzystwie Ubezpieczeniowym (Feuer-Versicherungs-Gesellschaft).

Wioska (czyli gmina, w odróżnieniu od domeny, która istniała od średniowiecza i od XII wieku podlegała władzom w Opolu) powstała stopniowo dopiero w XVII wieku. Jej powierzchnia w XIX wieku obejmowała 320 mórg, z czego 20 było łąkami. W połowie tego stulecia liczyła ona jedno gospodarstwo kmiece (Bauer), 1 – półkmiece (Halbbauer), 5 – chałupniczych (Häusler) i jedno chałupnicze, wybudowane na terenie wspólnych pastwisk wiejskich, podległe domenie (Angerhäusler). We wsi hodowano wówczas 8 koni, 2 woły i 40 krów. We wsi pracowało dwóch rzemieślników: kowal i kołodziej.

Dzieci ze Szczepanowic podlegały szkole – zapewne katolickiej – w Wójtowej Wsi (Vogstdorf), do której w połowie XIX wieku uczęszczało w sumie około 90 uczniów. Johann Georg Knie pisał w początkach XIX wieku o istnieniu we wsi szkoły ewangelickiej z 1778 r., do której uczęszczały tylko dzieci ze Szczepanowic. Uczył w niej, jak to zwykle w przypadku niewielkich szkół wówczas było, tylko 1 nauczyciel. Zastanawiające jednak jest to, że pół wieku później, w relacji F. Triesta szkoła ta już się nie pojawia. Zmienia się również – biorąc pod uwagę obydwa opisy – struktura wyznaniowa mieszkańców. Otóż na podstawie relacji J.G. Knie, na początku XIX wieku wioskę, która liczyła w sumie 23 domy i 193 mieszkańców, miało zamieszkiwać tylko 8 katolików, pod względem przynależności parafialnej należących do Opola. Ewangelicy swój kościół parafialny mieli w dalekim Pokoju.

Szczepanowice

Szczepanowice. Fragment mapy z 1941 r.

Wyżej wspomniałem o stawie na terenie Szczepanowic. Do początków XX wieku był to największy zbiornik wodny w okolicach Opola. Został ostatecznie osuszony między 1936, a 1941 rokiem. Na mapie z 1936 r. jest bowiem jeszcze zaznaczony jako Staw Szczepanowicki (Stefanshöher Teich), ale jego obszar został w większości już pokryty łąkami i nieużytkami. Jedynie wąski przesmyk wzdłuż drogi do Chmielowic (Hopfental) oraz przy linii kolejowej, a następnie przy drodze do Wójtowej Wsi stanowiła woda. Mapa z 1941 r. nazywa już cały ten teren jako Głębokie Łąki (Die tiefen Wiesen), w znacznej części przekształcone w pola uprawne, a jedynie w północnych krańcach, gdzie najdłużej utrzymywała się woda – pokryty podmokłymi łąkami.

Wielki staw Szczepanowicki należał do folwarku i, jak pisał na pocz. XIX wieku J.G. Knie, co 3 lata był poddawany irygacji. Poza tym w Szczepanowicach istniały wówczas jeszcze 3 mniejsze stawy, służące nasiennictwu, z tego 2 na południowym krańcu i jeden, zwany Stawem Żydowskim, na północny wioski.


Więcej informacji o Szczepanowicach znajdą Państwo w poniższych serwisach internetowych:

  1. Zdjęcia i mapy dawnych (w tym wiele fotografii z terenu przedwojennych koszar wojskowych, dziś kampusu Politechniki Opolskiej oraz wybudowanego w latach 20tych kościoła pw. św. Józefa) oraz współczesnych Szczepanowic można zobaczyć w serwisie fotopolska. Polska na fotografii.
  2. Parafia św. Józefa w Opolu-Szczepanowicach
  3. Informacje na temat Szczepanowic również na Wikipedii: Szczepanowice.

Bibliografia

Opracowania

  1. Knie Johann Georg , Alphabetisch-statistisch- topographische Uebersicht der Dörfer, Flecken, Städte und andern Orte der Königl. Preuss. Provinz Schlesien : nebst beigefügter Nachweisung von der Eintheilung des Landes nach den Bezirken der drei königlichen Regierungen, den darin enthaltenen Fürstenthümern und Kreisen, mit Angabe des Flächeninhaltes, der mittlern Erhebung über die Meeresfläche, der Bewohner, Gebäude, des Viehstandes usw. – 2. verm. u. verb. Aufl., Breslau 1845.
  2. Opole. Monografia miasta, red. Władysław Dziewulski i Franciszek Hawranek, Opole 1975.
  3. Opole. Dzieje i tradycja, red. Bernard Linek, Krzystof Tarka, Urszula Zajączkowska, Opole 2011.
  4. Triest Felix, Topographisches Handbuch von Oberschlesien, 1. Teilband, Sigmaringen 1984.

Mapy

  1. Szczepanowice 1936: Oppeln. Meßtischblatt 3142 Neue Nr. 5373. Hrsg. von der Preußischen Landesaufnahme 1883. Reichsamt für Landesaufnahme. Einzelne Nachträge 1930
  2. Szczepanowice 1941: Oppeln. Meßtischblatt 5373. Hrsg. von der Preußischen Landesaufnahme 1883. Reichsamt für Landesaufnahme. Ausgabe 1941

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *