Dzieje miejscowości

Panorama Miedar

Share
Dzieje miejscowości
5 (100%) 1 vote

W opisie tym wykorzystane zostały fragmenty monografii Miedar (H. Niestrój, Miedary. Monografia miejscowości do roku 1945, Opole-Miedary 2000), do której odsyłam po dalsze informacje.
Widok Miedar z okolic wiaduktu (droga w kierunku Rybnej)

Widok Miedar z okolic wiaduktu (droga w kierunku Rybnej)

Nazwa

Zacznijmy od samej nazwy wioski, na podstawie której można ustalić, z niejakim przybliżeniem, wiek danej miejscowości. Należy ona do tzw. nazw „przezwiskowych” tj. nazywających mieszkańców według zajęcia, pożywienia lub wyglądu.

W przypadku Miedar mamy do czynienia z zajęciem przerabiania miodu. Należą więc Miedary do nazw służebnych, oznaczających wyspecjalizowane czynności służebne wobec feudała. Innymi słowy, jak napisał w swej Kronice Jan Nowak: Miedary były osadą ludzi zajmujących się zbieraniem miodu. Biorąc zaś pod uwagę, iż nazwy służebne kształtowały się u nas co najmniej od X w., powstanie Miedar można przesunąć do czasów przedpiastowskich. Nazwy te należą bowiem do najstarszych, tyle tylko, że miejscowości owe nie zostały wcześniej zarejestrowane.

 Początki

Od przełomu XII i XIII w. w regionie bytomsko – tarnogórskim rozpoczął się okres intensywnych zmian w osadnictwie. W związku z zamianą dotychczasowych powinności i danin w naturze na czynsz, nadawano osadom nowe prawo lub też lokowano nowe osady. Najstarsza zanotowana w źródłach miejscowość regionu tarnogórskiego to Repty z 1201 r. Prócz niej do najstarszych w tym rejonie należą: Połomia, Dąbrówka Wielka, Piekary Śląskie, Ptakowice, Wieszowa, Zbrosławice oraz Miedary.

Miedary powstały prawdopodobnie w wyniku akcji osiedleńczej prowadzonej w 2. poł. XIII w., na której natężenie miały wpływ na pewno podziały księstw śląskich, a co za tym idzie, tworzenie się nowych ośrodków władzy, które potrzebowały odpowiedniego zaplecza, nie tylko militarnego, ale – przede wszystkim gospodarczego. Ponadto biorąc pod uwagę, że nazwa tej miejscowości należy do rodzaju służebnych, a osad takich nie tworzono już pod koniec XIII w., ewentualnie przekształcając istniejące, Miedary mogły istnieć już przed 1250 r.

Faktem jest w każdym razie, że w ramach akcji osiedleńczej powstało, szczególnie w XIII w. wiele wsi. Do pół. wieku XIV na obszarze powiatu tarnogórskiego źródła wymieniają 24 wsie w tym Miedary, które powstały w tym samym mniej więcej czasie, co Zbrosławice, Wieszowa, czy Ptakowice.

Zachód słońca (ul. Mokra w Miedarach)

Zachód słońca (ul. Mokra w Miedarach)

Dokumentem, który pojawia się najczęściej przy ustalaniu daty powstania miejscowości jest Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis zawierający bogaty katalog miast i wsi śląskich istniejących już w XIII w. Dokument ten datowany często na pierwszą połowę wieku XIV, istniał niewątpliwie już kilkadziesiąt lat wcześniej, gdyż wg Horwata jego powstanie związane jest z działalnością Jana Muskały, mianowanego w 1285 poborcą świętopietrza, i który kolektorem świętopietrza był jeszcze 22 VI 1288. Poza tym podział dokumentu odpowiada ówczesnemu podziałowi na archidiakonaty: wrocławski, głogowski, legnicki i opolski, który figuruje jako Regestr Ujazdu. Właśnie w tym ostatnim nie podano wsi – własności biskupa wrocławskiego, ale tylko – płacących na jego rzecz dziesięciny (J. Horwat, Księstwo bytomskie i jego podziały do k. XV w., wyd. 2, Gliwice 1993, s. 229).

Jeśli więc Miedary, które zostały tam ujęte w okręgu pyskowicko – zbrosławickim, płaciły już wtedy dziesięcinę. Musiały, więc zostać lokowane wystarczająco długo przed sporządzeniem owego zestawienia, a więc najpóźniej około połowy XIII w. Biorąc z kolei pod uwagę sposób płacenia dziesięciny (według prawa polskiego), osada ta nie była zamieszkana przez kolonistów przybyłych z Zachodu, gdyż ci płacili dziesięcinę małdratową tzn. w wymłóconym zbożu lub w pieniądzu.

Ludność

Liczba ludności zamieszkującej wioskę do XV w. raczej nie przekraczała stu osób.

Potwierdzają to dane, obliczone na podstawie taksy świętopietrza. W parafii Zbrosławice (dekanat toszecki archidiakonatu opolskiego) taksa ta wynosiła 4 szkojce. Ludność parafii, do której należały Miedary nie przekraczała wtedy raczej 270 osób, co przy powierzchni 33 km2 dawało 8 osób/km2.
Parafia zbrosławicka, podobnie jak parafie sąsiadujące z nią nie należała więc do najludniejszych, gdyż przeciętna liczba ludności parafii śląskiej na przełomie XIV i XV w. wynosiła 360 400 osób. Dla porównania liczba mieszkańców całego archidiakonatu opolskiego już w poł. XIV wieku wynosiła 79 490 osób, co dawało średnią gęstość zaludnienia 7,6 os./km2. Dekanat toszecki, do którego należały Miedary przybliżoną gęstość zaludnienia osiągnął sto lat później. Na podstawie danych z 1447 r. zamieszkiwało go ok. 4 740 osób, co przy obszarze 610 km2 dawało 7,8 os./km2, a więc nieco niżej niż w tym samym czasie w parafii zbrosławickiej.
Miedary leżały na granicy terenów gęsto zaludnionych z południa i południowego-wschodu oraz bardziej wyludnionych z północy i zachodu. Sama parafia zbrosławicka, której zaludnienie w XIV w. wahało się w granicach 8-11 os./km2 należała do grupy średniaków pod względem zaludnienia. Była gęściej zaludniona niż położone na południe od niej Repty, czy Radzionków (5-7 os./km2, ale o wiele przewyższały ją takie parafie, jak Kamień, czy Piekary (16-17 os./km2).

Dokładne dane posiadamy z1727 r., kiedy to Miedary liczyły 135 dorosłych mieszkańców i 48 dzieci, a więc 183 osoby.

Dla porównania: w Zbrosławicach mieszkało 95 dorosłych i 43 dzieci (138 osób), Kępczowicach 55 dorosłych i 14 dzieci (69 osób), w Wilkowicach 94 dorosłych i 28 dzieci (122 osoby).
Następne informacje potwierdzają dosyć równomierny wzrost liczby mieszkańców Miedar. Dzięki opisowi Zimmermana dowiadujemy się, że około roku 1780 wioskę zamieszkiwało 206 osób, w tym 10 kmieci (Bauern) i 24 zagrodników (Gärtner).

Rok 1910 przynosi nam znów dokładniejsze dane dotyczące ludności zamieszkałej obszar obecnych Miedar, a mianowicie statystykę narodowościową.

I tak:

1. W gminie Miedary mieszkały 463 osoby, w tym 216 mężczyzn i 247 kobiet.
– z mówiących po niemiecku, jako ojczystym: 33, z tego 32 katolików i 1 Żyd,
– z mówiących po polsku: 430, wszyscy katolicy (w gminie Miedary nie było ewangelików).

2. W majątku mieszkały 123 osoby, w tym 55 mężczyzn i 68 kobiet.
– po niemiecku mówiło 10 osób, z tego 6 ewangelików i 4 katolików. Po polsku 113, wszyscy katolicy.

3. Kopanina (tylko majątek ziemski): 37 osób (12 ewangelików i 25 katolików) mówiących po niemiecku i 61 osób (katolicy) mówiących po polsku.

Razem: 586 osób, z tego mówiących po niemiecku 43, po polsku 543. Katolików 579, ewangelików 6 i jeden Żyd. Tak więc na obszarze dzisiejszych Miedar mieszkały 684 osoby.

Maksymalną wielkość liczba ludności zamieszkującej Miedary do roku 1945 osiągnęła w latach 30-tych. Utrzymała się ona również podczas II wojny światowej. W 1934 r. zanotowano w Miedarach 982 mieszkańców. Następnie w 1940 liczba ta spadła do 862, by w następnym znowu wrócić do 982. Tak duży przyrost ludności nie był niczym niezwykłym w porównaniu ze zmianami, jakie dokonały się na obszarze całego powiatu. W roku 1925 powiat bytomsko-tarnogórski liczył bowiem 79 029 mieszkańców, zaś w 1933 r. ten sam obszar zamieszkiwało 91 019 osób, co dawało średnią gęstość zaludnienia na tym obszarze 851 os./km2. Miedary należały wtedy do gminy Laryszów, która łącznie miała 2 190 mieszkańców.

Szkoła

Pierwszą szkołę zorganizowano w Miedarach w 1803 r.

Funkcjonowała ona przez pierwsze swoje lata w warunkach dosyć prymitywnych. Dopiero w 1815 r. zbudowano na miejscu późniejszej plebani budynek szkolny. W tym samym budynku mieszkał zresztą później także kierownik miedarskiej cegielni Kania, gdy po wybudowaniu nowej szkoły w 1907 r. na kilka lat (do zajęcia go przez oo. klaretynów w 1932 r.) budynek ten został zwolniony.

Na temat pierwszej szkoły miedarskiej nie posiadamy wiele informacji. Zanim ją wybudowano., dzieci z Miedar uczęszczały do szkoły w Zbrosławicach. Pozostałością po tym była przynależność w XIX w. szkoły miedarskiej, której z kolei podlegał Laryszów, do zbrosławickiego okręgu szkolnego. Jej fundatorem był najprawdopodobniej Ernest von Stockmanns ówczesny właściciel majątków Miedary i Zbrosławice. Po jego śmierci właścicielką szkoły była jego żona Maria Elżbieta,
Znamy nazwiska tylko niektórych uczących w pierwszej miedarskiej placówce oświatowej nauczycieli. Jednymi z pierwszych byli Johann Wilhelm Brettner (ur. 4 stycznia 1795, zm. 9 stycznia 1835 r.), nauczyciel matematyki i fizyki oraz Goerlich, który swą posadę objął jeszcze za życia wdowy von Stockmanns. W 1852 r. posadę nauczycielską objął Barthelt. Jednymi z ostatnich byli Paweł Langer, który w lutym 1897 r. został następcą Alojzego Hanhaisera w szkole w Rybnej, gdzie uczył cło roku 1899 oraz Antoni Geilnik, który został następcą Alfonsa Newgera w szkole w Rybnej w roku 1898, a odwołany z tamtejszej placówki w 1903 r.

O budowie kolejnego budynku szkolnego zadecydował niewątpliwie fakt wzrostu liczby uczęszczających do szkoły dzieci oraz zapewne wiek budynku istniejącej szkoły.

Nową lokalizację szkoły wybrano na północnych obrzeżach ówczesnych Miedar, obok posesji rodziny Maier na polu, którego poprzednim właścicielem był Gola, Budynek ten, w którym obecnie znajduje się m.in. sklep oraz poczta, stoi do dziś.
Szkoła została ukończona w końcu 1907 r. W stanie surowym stała już od końca maja tego roku, do użytku zaś oddana została 29 października. Składała się z trzech pomieszczeń klasowych, z których każde podzielone było na dwie części – wyższy i niższy poziom. Poza tym w budynku szkoły były także dwa mieszkania służbowe dla nauczycieli.

Pierwszymi nauczycielami uczącymi już w nowym budynku szkolnym byli:

Johannes Kasprzik pracujący tutaj w latach 1910 -1912, Bruno Pierschke (l kwietnia 1912 do 13 października 1914), Benatzky (1912-1914), oraz najdłużej, bo od l grudnia 1910 uczący w Miedarach P. Szczeponik, który zginał w czasie działali wojennych II wojny światowej.
W późniejszych czasach uczyli tutaj krótko Otto Hanisek (1916–1918) i Richard Piechota (1918-1919). Dwa lata przed nimi (od l kwietnia 1916) zaczął tu pracę również jeden z dłużej uczących w miedarskiej szkole nauczycieli Georg Habel, który zmarł na początku lat trzydziestych. Równie długo uczył w Miedarach Richard Platzek (urodzony w 1887 r.), który pracę zaczął tutaj l października 1919 r., był kierownikiem szkoły (1928 r. ), opuścił zaś tę placówkę w tym samym czasie, co Habel. Przed jego odejściem do Miedar sprowadzono l lipca 1924 r. mieszkającego w Hanusku Karola Benscha (ur. 9 października 1898 r.), któremu wprawdzie zaproponowano mieszkanie w sąsiednim Laryszowie, jednakże ze względu na chorobę żony nie mógł zamieszkać w warunkach, które mu oferowano.
W latach trzydziestych uczyli tutaj: Nowak, Willi Joschke (ur. 28 września 1899 r., w Miedarach od 1922, zginał na wojnie) i Walter Rosczyk opiekujący się biblioteką publiczną w Miedarach (zginał podczas II wojny światowej). Ostatnimi zaś, którzy pracowali w tutejszej szkole aż do lat czterdziestych byli Franz Wittek będący kierownikiem tej placówki po Platzku (po 1945 r. wywieziony przez Rosjan, zaginął) oraz Paul Gründler (ur. 23 września 1900 r., w Miedarach od 1930 r.).

Herb Miedar

Herby zdecydowanej większości wiosek górnośląskich są wynikiem nadawania im w XIX wieku uprawnień samorządowych. Nie zawsze też ich konstrukcja odpowiada regułom heraldycznym. Nawiązują one zazwyczaj do nazwy miejscowości lub zajęcia miejscowej ludności.
Obecnie ich rekonstrukcji dokonać można na podstawie wyobrażeń napieczętnych, zwykle z pism, w których sołtys danej miejscowości zwracał się do władz, tudzież innych instytucji.

Istnieją co najmniej dwie pieczęcie, na których widnieje herb miedarski. Pierwsza pochodzi z 1849 r., ma średnicę 27 mm. Legenda: MIEDAR GEM[einde] KREIS. Druga pieczęć pochodzi z 1889 r., jej średnica wynosi 21 mm, legenda: MIEDAR KREIS TARNOW1TZ.
Ponadto w opracowaniu Wilperta i Kutznera czytamy o widłach wystających z pagórka. Z kolei Alfons Perlick widzi widelec do miodu wbity w koszkę. Jednocześnie należy zauważyć, że obydwie opisywane przez tych autorów pieczęcie przedstawiają dokładnie to samo.
Wreszcie wyobrażenie herbu można było zobaczyć na nieistniejącym już wiadukcie, którym biegła droga z do Rybnej nad linią kolejową Brynek – Mikulczyce. Płaskorzeźba ta powstała po roku 1928, na podstawie pieczęci gminnej z XIX wieku. Wyobrażenie to różni się nieco od wyobrażeń napieczętnych, jednak dotyczy to tylko formy, treść jest ta sama: jest to widelec do wybierania miodu (Honiggabel) wbity w koszkę (Bienenkorb).

Nazwy topograficzne

Każdy z nas używa często na określenie celu podróży lub miejsca, gdzie się coś znajduje nazw, które nie są oficjalnymi nazwami ani miejscowości, ani rzek, ani też dróg. Mówimy, że idziemy „do małego lasku”, „na kople” albo „na Bager”. Nazwy te więc funkcjonują, istnieją, a… jakoby ich nie było. Co to są za nazwy, czy jest to miedarska anomalia? Otóż zapewniam, że nie jest to nic niezwykłego, są to tzw. nazwy terenowe. Ich istnienie można stwierdzić na każdym terenie: we wsi, w mieście, a nawet w lesie. Ich ilość uzależniona jest od wielu czynników: wielkości rozpatrywanej powierzchni, jej zróżnicowania oraz pomysłowości samych mieszkańców. Nazwy te żyją własnym życiem, nie uregulowanym przez żadne przepisy. Wiele z nich zostało już dawno zapomnianych, w ich miejsce utworzono nowe; znaczenia najstarszych prawie nikt nie pamięta, zaś o istnieniu większości mało kto wie.

Jak wykazały badania przeprowadzone przez autora, w każdej większej miejscowości można dowieść istnienia od 20 do 50 nazw terenowych. Zdarzają się oczywiście przypadki, gdzie tych nazw jest o wiele więcej.

Praktycznie tylko raz nazwy te stały się podmiotem uregulowań administracyjnych. Stało się tak w okresie międzywojennym, gdy polityka władz hitlerowskich zmierzała do ujednolicenia całego obszaru państwa w każdej płaszczyźnie. W tym celu wielu miejscowościom zmieniono ich stare, historyczne nazwy i nadano nowe – niemiecko-brzmiące lub też tłumaczono nazwy polskie na niemiecki. Posunięto się w tym do tego stopnia, że postanowiono zmienić także wszystkie nazwy topograficzne. W ten sposób powstała tzw. Kartoteka Flurnamen – zbiór wszystkich nazw terenowych, jakie udało się zebrać w tym czasie.

Kartoteka Flurnamen

Kartoteka Flurnamen jest wynikiem rozporządzenia Ministerstwa Finansów Rzeszy Niemieckiej z dnia 27 września 1934 r. dotyczącego niemczenia nazw topograficznych (Flurnamen) w okręgach granicznych.
Spis tychże nazw został przeprowadzony przy okazji sporządzania nowego szacunku gruntów oraz nowych map katastralnych. W tym celu utworzono specjalne urzędy: centralny – w Berlinie (Reichsamt für Landesaufname) i terenowe (Amt für Landeskunde). Informacje do tychże urzędów spływały od ludzi którzy interesowali się regionem, w którym mieszkali, pracowali. Bardzo często byli to nauczyciele z małych wiejskich szkół.
Sam urząd (a co za tym idzie nazwa spisu) zmieniał kilkakrotnie swą nazwę. W 1934 r. utworzono Amt für Oberschlesische Landeskunde. Aussenstelle Oppeln. W 1942 przemianowano go na Landesamt für Heimatkunde Oppeln. Zaś w 1944 – na Mittelstelle für Heimatkunde Oppeln.

Poniżej podaję kilka zebranych przeze mnie nazw topograficznych. Nie jest to oczywiście pełny katalog, dlatego chętnie przyjmę wszelkie uwagi do tego tematu, tym bardziej, że interpretacje niektórych nazw mogą się bardzo różnić.

Hopsasa

Dół między szkołą, a domem nauczyciela, w tym miejscu prawdopodobnie wybierano żwir pod budowę.

Kolonia Inwalidzka

Wzdłuż drogi do Połomii, nazwa pochodzi od tego, iż mieszkali tam w dużej mierze inwalidzi. Działki pod zabudowę w tym miejscu sprzedawał już baron v. Fürstenberg

Giżona

Las na pograniczu z Rybną, kiedyś na granicy polsko – niemieckiej, najłatwiejsza wtedy droga służąca „wymianie handlowej”

Buce

Teren między linią kolejową, a lasem, niedaleko boiska) nieurodzajna gleba powodowała, że w tym miejscu sadzono tylko groch polny

Skały

Dosyć znana nazwa terenowa, funkcjonująca do dziś. W tym miejscu znajdował się stary kamieniołom, czynny jeszcze w l. 60-tych tego wieku

Czerwonka - wyrobisko gliny przy drodze do Laryszowa

Czerwonka – wyrobisko gliny przy drodze do Laryszowa

Bober

Również używana do dziś nazwa, na określenie obszaru, na którym obecnie znajduje się niewielka glinianka (która praktycznie przejęła tę nazwę) oraz łąki wokół niej, w tym boisko Orła Miedary. Nazwa pochodzi od nieurodzajnej gleby, a konkretnie od bobu, który tam uprawiano, a który nie ma zbyt wielkich wymagań

Bager

Nazwa dwóch glinianek, leżących na terenie Kopaniny. Jako, że glinę wybierano tam przy użyciu odpowiednich urządzeń, nazwa jednego z nich została przeniesiona na stawy

Czerwonka

Ta nazwa także związana jest z wydobywaniem gliny, która w tym miejscu prowadzona jest jeszcze dziś. Nazwa, jak łatwo się można domyśleć, pochodzi od koloru wybieranej w tym miejscu gliny

Poza tym można wymienić jeszcze wiele, np.:
Szkarotki, Kadłuby, Dalnie, Kliny, Grabie, Kapuściok…

 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *