Fundacja Gustawa Wacława Larysza (Gustav Wenzel von Larisch auf Wilkowitz)

Pieczęć gminna Kępczowic z 1820 roku

Fundacja Gustawa Wacława Larysza (Gustav Wenzel von Larisch auf Wilkowitz)
4.6 (92%) 5 votes

Wilkowice, Laryszów i Zbrosławice to dziś miejscowości leżące w jednej gminie. W dawnych wiekach wioski te łączyły jednak silniejsze więzi. Laryszów powstał – jako kolonia – na polach Wilkowic, tj. należących do właściciela Wilkowic Gustawa Larysza. Więcej na ten temat można poczytać w historii Laryszowa.

Pieczęć gminna Kępczowic z 1820 roku

Pieczęć gminna Kępczowic z 1820 roku

Gustaw Larysz był wówczas (koniec XVIII wieku) właścicielem także Kępczowic. Tym samym Zbrosławice, w skład których wchodzą obecnie Kępczowice, jak i Wilkowice miały wspólnego właściciela. Można więc, w uproszczeniu powiedzieć, że tworzyły jeden majątek ziemski.

W aktach landratury tarnogórskiej zachowało się kilka dokumentów z tego okresu, dotyczących historii tych miejscowości. Warto je bliżej przedstawić, gdyż stanowią ciekawy urywek historii Wilkowic i Zbrosławic. W szczególności zaś – działalności dobroczynnej Larysza na rzecz najuboższych w miejscowościach, nad którymi sprawował pieczę.

W swoim testamencie G. W. Larysz nakazał, aby jego spadkobiercy ustanowili z majątków Kępczowice (Kemptzowitz) i Wilkowice fideikomis, co miało zapobiec podziałom tego majątku. Jednocześnie landrat Larysz ustanowił fundację dla biednych z jego wsi (Wilkowice i Kępczowice).

W § 7 swego testamentu (Kodicill) z 24 maja 1808 r., ogłoszonego w Tarnowskich Górach 12 czerwca 1810 r., napisał:

Zobowiązuję siebie oraz moich spadkobierców i następców, posiadających wsi Wilkowice i Kępczowice, aby dla tamtejszych biednych, głównie osiadłych w tych miejscowościach, rocznie w dniu 18 maja 12 talarów wydawano, przy czym w kwocie tej rozumiana jest również wcześniejsza fundacja ustanowiona w tym samym celu przez moją zmarłą żonę w kwocie 4 talarów.

W 1830 roku sąd wiejski Kępczowic w składzie: sołtys Felix Sobotta, Johann Lukoschczik, Casper Nawroth donosił o istnieniu jeszcze testamentu Larysza z 28 lipca 1807 r. Potwierdzono wówczas, że wdowa po G. W. Laryszu, Friedericke z domu von Krbensky regularnie wypłacała 4 talary rocznie. Po jej śmierci właścicielem Wilkowic i Kępczowic został Carl von Koschützky, który wypłacił owe sumy tylko w dwóch pierwszych latach posiadania miejscowości, mianowicie w 1823 i 1824 roku. Od tego czasu, aż do 1830 r. nie wypłacono już nic.

Skargę sądu wiejskiego Kępczowic przeciwko Koschützkiemu, 25 sierpnia 1830 r. przyjął landrat baron Henckel von Donnersmarck i poprosił ówczesnego właściciela Wilkowic o wyjaśnienia. Koschützki twierdził, że te 4 talary według niego miały być wliczone w owe 12, ustanowione przez landrata Larysza i taką właśnie sumę wypłacał, z tym że dokonał innego podziału pomiędzy obydwie wsie, a mianowicie: 8 talarów dla Wilkowic i 4 talary dla Kępczowic.

Podział ten utrzymywał się przez kolejne lata, aż w połowie XIX w., gdy Koschützki poprosił o regulację prawną zapisu Larysza, ponieważ w trakcie uwłaszczeń nastąpiły zmiany granic posiadłości. Wypłaty następowały zawsze po uzgodnieniu z sądem wiejskim, któremu były przekazywane pieniądze, a ten z następnie wypłacał je najbardziej potrzebującym. Czasem sam Koschützki zwracał się o przydzielenie pomocy z owej kwoty dla konkretnej osoby, jak to było w 1859 r. gdy poprosił o ponowne wsparcie Andreasa Kaczmarczyka z Kępczowic.

Rok później (na pewno od maja 1860 r.) majątki nie były już połączone. Kępczowice posiadał Adalbert von Koschützki, a Wilkowice Alfred Friedrich von Koschützki. Rozdzielono też kwoty fundacji Larysza, sądownie ustalając 4 talary dla Kępczowic i 8 dla Wilkowic.

Orka na polach Laryszowa. W oddali kościół ewangelicki

Orka na polach Laryszowa. W oddali kościół ewangelicki

W 1859 r. właściciel Wilkowic, Alfred von Koschützki wymienił z właścicielem Zbrosławic, baronem von Falkenhausenem, grunty o powierzchni 95 mórg, 166 prętów, w zamian za 131 mórg 186 prętów. W ten sposób Zbrosławice byłyby zobowiązane do uczestnictwa we wspomaganiu biednych Wilkowic jako, że na gruntach tych (w księgach hipotecznych) ciążyły owe zobowiązania. Wykreślono je jednak, pozostawiając tylko Wilkowicom, ale dopiero od 1864 r.

Trudno powiedzieć, jak długo funkcjonowała fundacja dla biednych, ustanowiona przez landrata Gustawa Wacława Larysza. Wiadomo, że w 1882 r. właściciel Kępczowic, Sobotta nadał opłacał z niej biednych w swojej wsi.

Nie był to jedyny ślad działalności dobroczynnej landrata Larysza. W 1830 roku ewangelicka szkoła w Tarnowskich Górach, otrzymała odsetki w wysokości 50 talarów rocznie z sumy 1000 talarów zgromadzonych na majątku Kępczowice.

W powyższym tekście pojawiło się kilku mieszkańców Kępczowic. Dorzućmy jeszcze kogoś z ówczesnych Wilkowic, chociaż… w ostateczności z Kępczowic.

Otóż 11 września 1788 r. G.W. Larysz sprzedał kołodziejowi Matuszowi (Mathusowi) Wyciskowi z Pyskowic posiadłość chałupniczą w Wilkowicach, którą wcześniej posiadał Joseph Dworczyk, a która wydzielona została z majątku Larysza. Na posiadłości tej ciążyły wówczas liczne służebności. Zapewne to było też przyczyną, dlaczego zakup ten sądownie uznany został dopiero w 1824 r. (wtedy posiadłość ta już nie była obciążona, określona jako Freihäuslerstelle). Wówczas jednak był to już majątek (nadal fideikomis ustanowiony przez Larysza) należący do Karola von Koschützkiego i leżący w granicach Kępczowic.


Tekst na podstawie: Archiwum Państwowe w Katowicach, Landratsamt Tarnowitz (nr 1427), sygn. 794, s. 3-139.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *